W kwietniu prezes UOKiK opublikował sprawozdanie podsumowujące działalność urzędu w 2024 roku. Dokument przedstawia pełen obraz działań urzędu w dwóch kluczowych obszarach: ochrony konkurencji oraz ochrony praw konsumentów. Wstępną informację, która poprzedziła opublikowanie sprawozdania, komentowaliśmy już na łamach „Rzeczpospolitej” 21 marca br. w artykule „Mniej decyzji, ale wyższe kary. Czy UOKiK przyjął nową strategię?” Teraz, dzięki pełnym danym, przedstawiamy szerszy kontekst i nowe wnioski, zwłaszcza w zakresie ochrony praw konsumentów.
Jakub Sadurski, Wojciech Wydmański
Ochrona konkurencji – jakie wnioski?
Sprawozdanie potwierdza, że:
— prezes UOKiK w 2024 r. nałożył łącznie więcej kar pieniężnych w sprawach dotyczących ochrony konkurencji niż ochrony konsumentów. Mowa o łącznie 650 mln zł kar.
— w 2024 r. prezes UOKiK wszczął 26 postępowań dotyczących stosowania praktyk ograniczających konkurencję: 11 z nich było postępowaniami antymonopolowymi (z czego 7 dotyczyło zmów przetargowych), natomiast 15 wyjaśniającymi.
— spadła liczba decyzji i postępowań prezesa UOKiK w sprawach dotyczących nieuczciwego wykorzystywania przewagi kontraktowej.
Co jeszcze?
Analizując sprawozdanie prezesa UOKiK, można zaobserwować, że w ubiegłym roku:
— Złożono więcej niż dotychczas wniosków leniency (8), czyli wniosków o objęcie przedsiębiorców programem łagodzenia kar. W ramach tego programu, przedsiębiorcy dobrowolnie udostępniają prezesowi UOKiK informacje na temat praktyki ograniczającej konkurencję, w której uczestniczyli. Dzięki temu mogą otrzymać mniejsza karę lub nawet jej uniknąć. W ostatnich latach nastąpił stopniowy wzrost zainteresowania tą instytucją. W 2023 r. UOKiK otrzymał 7 wniosków, w 2022 r. – 3, w 2021 r. – 4, a w 2020 r. – 3. Choć widzimy tendencję wzrostową, to jednak nadal leniency jest raczej stosowane w „dużych sprawach” dotyczących np. karteli.
— Przeprowadzono rekordowo dużo przeszukań. Jak wynika ze sprawozdania, pracownicy urzędu przeprowadzili 10 akcji, w ramach których przeszukali aż 51 przedsiębiorców. Dla porównania w 2023 r. przeszukali 44 przedsiębiorców (w ramach 9 postępowań), w 2022 r. – 30 przedsiębiorców (w 9 postępowaniach), w 2021 r. 18 przedsiębiorców (w 7 postępowaniach), w 2020 r. – 6 przedsiębiorców (w 2 postępowaniach), a w roku przedcovidowym – 23 przedsiębiorców (w 8 postępowaniach). Wyraźnie mamy więc do czynienia z tendencją wzrostową. Co ważne, obserwacja działań prezesa UOKiK w ostatnich latach potwierdza, że pracownicy urzędu preferują nie kontrolę, ale przeszukanie jako sposób na pozyskanie materiału dowodowego. Dzięki tej metodzie mają większą swobodę w pozyskiwaniu materiału dowodowego.
— Coraz częściej stosowane są też tzw. „wystąpienia miękkie”, czyli wezwania prezesa UOKiK do zmiany praktyki przez przedsiębiorcę, bez wszczynania postępowania antymonopolowego i wydawania decyzji. W ubiegłym roku prezes UOKiK skorzystał z tego uprawnienia 76 razy. Dla porównania w 2023 r. było 60 takich wystąpień, a w 2022 r. 52. Najwięcej w ostatnich latach zastosował ich w 2021 r., tj. 93 razy.
— Do prezesa UOKiK wpływa coraz więcej zgłoszeń o możliwych naruszeniach prawa konkurencji i konsumentów. W ubiegłym roku było ich 14 tys., w 2023 – 15,5 tys., w 2022 r. – 2,4 tys., a w wcześniejszych latach jeszcze mniej. Tak wysoka liczba zgłoszeń, składanych m.in. przez sygnalistów, dowodzi, że prezes UOKiK jest podmiotem rozpoznawalnym wśród przedsiębiorców i konsumentów. Co ważne, to właściwe dzięki sygnałom z rynku urząd może zdobywać cenne informacje na temat potencjalnego naruszenia prawa konkurencji lub prawa ochrony konsumentów i wszczynać postępowania.
— Prezes UOKiK w swoich decyzjach dotyczących praktyk ograniczających konkurencję skupił się na rynku motoryzacyjnym (rynkach samochodów osobowych i ciężarowych), rynku HR, rynku e-commerce oraz rynku cyfrowym.
Ochrona konsumentów: kluczowe decyzje i zmiany?
W ostatnim roku mogliśmy zaobserwować niewielki spadek aktywności prezesa UOKiK w zakresie zwalczania naruszeń zbiorowych interesów konsumentów, o czym świadczy mniejsza liczba: wystąpień miękkich (267 w 2024 r., 438 w 2023 r., 363 w 2022 r. i 408 w 2021 r.), wszczętych postępowań wyjaśniających (128 w 2024 r., 209 w 2023 r., 203 w 2022 r. i 171 w 2021 r.) oraz wysokości nałożonych kar (84 mln zł 2024, 384,4 mln zł w 2023 r., 80 mln zł w 2022 r. i 150 mln w 2021 r.). Jednakże jest to spadek stosunkowo niewielki. Nadal prezes UOKiK zwraca w swojej działalności szczególną uwagę na ochronę konsumentów. Dowodzi tego ciągle wysoka liczba decyzji w sprawach dotyczących naruszenia zbiorowych interesów konsumentów (64 w 2024 r., 66 w 2023 r., 43 w 2022 r. i 49 w 2021 r.).
W minionym roku prezes UOKiK podjął szereg istotnych działań na rzecz ochrony konsumentów, w tym między innymi:
— Wydanie decyzji w sprawie „Skarbca Palikota”. Prezes UOKiK stwierdził, że spółka prowadziła kampanię, w ramach której konsumenci mogli wpłacać pieniądze tytułem udzielenia spółce pożyczki na dalszy rozwój. W związku z tym nałożono rekordowo wysoką karę 950 tys. zł na Janusza Palikota jako osobę zarządzającą. Zgodnie z ustawą maksymalna wysokość kar nakładanych na osoby zarządzające wynosi 2 mln zł (w przypadku rynku finansowego 5 mln). W ocenie prezesa UOKiK ukarany aktywnie promował kampanie w mediach społecznościowych.
— Opracowanie zaleceń dla dostawców usług płatniczych, czyli dokumentu informacyjnego przygotowanego przez ekspertów UOKiK i UKNF. W zaleceniach znajdują się podstawowe informacje na temat polityki bezpieczeństwa, jaką powinni prowadzić przedsiębiorcy z branży usług płatniczych. W szczególności dotyczy to działań mających skutecznie zapobiegać nieautoryzowanym i oszukańczym transakcjom płatniczym. Wśród zaleceń znalazło się m.in. bieżące monitorowanie transakcji klientów, przekazywanie prostych i zrozumiałych komunikatów konsumentom czy blokada możliwości zalogowania się z urządzenia do aplikacji mobilnej lub konta klienta dostępnego z poziomu serwisu internetowego, jeśli dane urządzenie pozostaje aktywnie połączone sesją zdalną z jakimkolwiek innym urządzeniem.
— Choć przepisy implementujące dyrektywę „Omnibus” weszły w życie w 1 stycznia 2023 r., to jednak w 2024 r. prezes UOKiK nadal prowadzi postępowania w sprawie egzekwowania nowych regulacji. Przypomnijmy, że chodzi o przepisy zobowiązujące przedsiębiorców do informowania konsumentów o najniższej cenie z ostatnich 30 dni przed jej obniżką. W ubiegłym roku nowe zarzuty postawiono m.in. AzaGroup – właścicielowi sklepów internetowych Renee.pl i Born2Be.pl. Prawdopodobnie kwestie dotyczące oznaczania cen promocyjnych nadal będą na radarze prezesa UOKiK.
Czego nie ma w sprawozdaniu?
Poza działaniami wymienionymi w sprawozdaniu prezes UOKiK zwiększył w ubiegłym roku swoją aktywność w dziedzinie ochrony konsumentów przed tzw. „greenwashingiem”. W 2023 r. wszczął pierwsze postępowania wyjaśniające w sprawie praktyk greenwashingowych, natomiast w 2024 r. pojawiły się nowe interwencje. W dodatku prezes UOKiK pod koniec 2024 r. rozpoczął prace legislacyjne nad przygotowaniem projektu ustawy implementującej unijną dyrektywę w odniesieniu do wzmocnienia pozycji konsumentów w procesie transformacji ekologicznej poprzez lepszą ochronę przed nieuczciwymi praktykami oraz lepsze informowanie. Prawdopodobnie temat marketingu odwołującego się do ekologii będzie coraz częściej analizowany przez prezesa UOKiK w najbliższych latach.
W naszej ocenie prezes UOKiK będzie intensyfikował swoje działania w obszarze prawa konkurencji, zwracając uwagę na nowe trendy w Unii Europejskiej, związane przede wszystkim z dynamicznym rozwojem rynku cyfrowego oraz nowych technologii. Prezes UOKiK od lat skupia się na porozumieniach ograniczających konkurencję, w tym zwłaszcza na porozumieniach w sieciach dystrybucji, dlatego najprawdopodobniej w kolejnych latach tego typu sprawy będą na celowniku urzędników. Oznacza to, że coraz więcej branż oraz przedsiębiorców może być obiektem zainteresowań prezesa UOKiK, a nie tylko najwięksi gracze krajowej gospodarki.
W zakresie ochrony konsumentów prezes UOKiK szczególną uwagę zwracał w ubiegłym roku na szeroko pojęty rynek finansowy, o czym świadczy jego aktywność w zakresie praktyk dotyczących pożyczek czy usług płatniczych. Widać pewną kontynuację wcześniejszych działań, czego przykładem jest egzekwowanie przepisów dotyczących oznaczenia promocyjnych cen.
Choć w skali całego kraju stosunkowo niewielu przedsiębiorców będzie miało w tym roku kontakt z UOKiK, to każda interwencja urzędu może wiązać się z poważnymi konsekwencjami prawnymi. Dlatego warto już teraz uwzględniać zasady prawa konkurencji i ochrony konsumentów w procedurach compliance, by zminimalizować ryzyko naruszeń i uniknąć potencjalnych sankcji. Proaktywne podejście do tych zagadnień może znacząco wpłynąć na stabilność i reputację firmy w długim okresie.